قبل از اینکه واتساپ (WhatsApp) و تلگرام (Telegram) بخش اصلی زندگی روزمره ایرانیها شوند، نسلهای مختلفی از پیامرسانها آمدند و رفتند. برخی از خارج وارد شدند و محبوبیت زیادی بین کاربران ایرانی پیدا کردند، برخی دیگر ساخت داخل کشور بودند و با حمایت نهادهای دولتی یا خصوصی رشد کردند. در ادامه، مهمترین این پیامرسانها را از قدیم تا امروز مرور میکنیم.
یاهو مسنجر (Yahoo Messenger)
برای بسیاری از ایرانیهایی که در دهه هفتاد و هشتاد شمسی با اینترنت آشنا شدند، دنیای پیامرسانی از همین اپلیکیشن شروع شد. یاهو مسنجر با صدای معروف ورود و خروج کاربران، به یکی از خاطرات مشترک نسل اینترنت دایالآپ تبدیل شد. این سرویس امکاناتی مثل چت متنی، اتاقهای گفتگو و بعدتر تماس صوتی داشت. شرکت یاهو در نهایت این سرویس را بهطور کامل تعطیل کرد و دیگر هیچ نسخه فعالی از آن وجود ندارد.
نیمباز (Nimbuzz)
نیمباز در سال ۲۰۰۶ عرضه شد و مدتی طولانی رقیب جدی یاهو مسنجر در بین کاربران فارسیزبان بهحساب میآمد. ویژگی خاص این پیامرسان امکان پیدا کردن افراد بهصورت تصادفی و شروع گفتگو با آنها بود، چیزی که در آن دوران کمتر سابقه داشت. نیمباز ابتدا برای گوشیهای جاوا و سیمبیان عرضه شد و بعدها نسخههای اندروید و ویندوز هم پیدا کرد. این پیامرسان هنوز در برخی کشورها فعال است، اما در ایران فیلتر شده و کاربری از آن باقی نمانده است.
بیتاک (BeeTalk)
بیتاک یکی دیگر از پیامرسانهای خارجی بود که برای مدتی طرفداران زیادی در ایران پیدا کرد، بهخصوص بهخاطر قابلیت دوستیابی مبتنی بر موقعیت مکانی (جیپیاس). این ویژگی، بیتاک را از یک ابزار ساده پیامرسانی به پلتفرمی برای آشنایی افراد جدید تبدیل کرده بود. با گذشت زمان و فیلتر شدن، و همچنین ظهور رقبای قویتر، بیتاک محبوبیت خود را در بین کاربران ایرانی از دست داد و امروز عملاً کاربری در ایران ندارد.
وایبر (Viber)
وایبر علاوه بر چت متنی، امکان تماس صوتی رایگان از طریق اینترنت را هم ارائه میداد که در زمان خودش نوآوری قابل توجهی بود. این پیامرسان در سال ۲۰۱۳ به مرز ۲۰۰ میلیون کاربر در جهان رسید که بخش قابل توجهی از آنها ایرانی بودند. با این حال، فیلتر شدن این سرویس در ایران باعث شد رفتهرفته کاربران آن به سمت گزینههای دیگر مهاجرت کنند.
لاین (Line)
لاین محصولی ژاپنی بود که در سال ۲۰۱۱ عرضه شد و در عرض دو سال به بزرگترین شبکه پیامرسانی ژاپن تبدیل شد. یکی از دلایل محبوبیت لاین بین کاربران ایرانی، پشتیبانی از زبان فارسی و مجموعه استیکرهای متنوع آن بود. این پیامرسان امکاناتی مثل کانالهای تأییدشده و تایملاین هم داشت که آن زمان جزو ویژگیهای پیشرفته بهحساب میآمد.
بیسفون (Bisphone)
بیسفون از معدود پیامرسانهای ایرانی است که پیش از موج گسترده پیامرسانهای داخلی، یعنی در سال ۱۳۹۲، توسط شرکت بیستاک (Bistalk) عرضه شد. امکانات این اپلیکیشن تا حد زیادی شبیه به تلگرام طراحی شده بود و توانست بخشی از نیاز کاربران فارسیزبان را در دورهای که هنوز جایگزین داخلی قدرتمندی وجود نداشت، پوشش دهد.
ویسپی (Wispi)
ویسپی در اصل یک پیامرسان چینی بود که توسط شرکتهای ایرانی خریداری شد و سرورهای آن به داخل کشور منتقل شدند. این نوع انتقال مالکیت، یکی از راهکارهای رایج آن دوران برای عرضه سریع یک محصول پیامرسانی داخلی بدون طی کردن مسیر طولانی توسعه از صفر بود.
مطلب پرطرفدار سایت: ساخت پیامرسان با اسکچور از صفر تا صد
سروش و سروش پلاس
سروش در بهمن ۱۳۹۴ با حمایت سازمان صدا و سیما وارد بازار شد و در کمتر از یک سال به نزدیک ۷۰۰ هزار کاربر فعال رسید. در اسفند ۱۳۹۷ این پیامرسان از صدا و سیما جدا شد و نام خود را به سروش پلاس تغییر داد. سروش پلاس نسبت به نسخه قبلی خود از سرعت و کیفیت بهتری برخوردار است و بخش عمده سهام آن همچنان در اختیار صدا و سیماست.
آیگپ (iGap)
آیگپ توسط شرکت رویخط مدیا و زیر نظر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی توسعه یافت و بعدها مالکیت آن به شرکت توسعه فناوریهای هوشمند کیان ایرانیان واگذار شد. این پیامرسان از رمزنگاری قوی و تماس صوتی و تصویری با کیفیت بالا پشتیبانی میکند و یکی از گزینههای شناختهشده در فهرست پیامرسانهای داخلی است.
گپ (Gap)
گپ یکی دیگر از پیامرسانهای ایرانی است که در کنار امکانات پایه پیامرسانی، در سالهای اخیر به سمت ارائه خدمات گستردهتر مثل فروشگاه و محتوای تعاملی حرکت کرده است. این پیامرسان جزو گزینههایی است که همواره در فهرست پیامرسانهای مهم داخلی معرفی میشود.
ما (Ma)
پیامرسان ما محصول یک استارتاپ دانشجویی در دانشگاه آزاد اسلامی بود که با حمایت معاونت فرهنگی این دانشگاه توسعه یافت. این پروژه نمونهای از تلاشهای دانشگاهی برای ورود به عرصه پیامرسانهای بومی بود، هرچند هیچگاه به سطح محبوبیت گزینههای بزرگتر بازار نرسید.
شاد (Shad)
شبکه آموزشی دانشآموز، معروف به شاد، در پی همهگیری کرونا و تعطیلی مدارس راهاندازی شد. این نرمافزار بیشتر جنبه آموزشی داشت تا پیامرسانی عمومی و برای برگزاری کلاسهای آنلاین، ارسال تکلیف و ارتباط معلم و دانشآموز طراحی شده بود.
بله، ایتا و روبیکا
این سه پیامرسان جزو نسل جدیدتر و پرکاربردتر پیامرسانهای ایرانی هستند. بله زیر نظر بانک ملی فعالیت میکند و علاوه بر پیامرسانی، خدمات مالی مثل انتقال وجه و پرداخت قبض ارائه میدهد. ایتا محصول شرکت اندیشه یاوران تمدن امروز است که از سال ۱۳۹۶ فعالیت خود را آغاز کرد. روبیکا هم در دورهای با رشد چشمگیر کاربران همراه بود و طبق آمار رسمی تا اسفند ۱۴۰۱ حدود ۲۰ میلیون کاربر فعال داشت.
دیگران این مطلب را هم خوانده اند: ۶ پیامرسان برتر اندروید در سال ۲۰۲۲
چند نکته و آمار جالب
طبق آمار موجود، پیش از فیلتر شدن تلگرام در ایران، بیش از ۸۰ درصد کاربران ایرانی از این پیامرسان استفاده میکردند. تعرفه دیتای پیامرسانهای داخلی معمولاً حدود یکپنجم تعرفه ترافیک بینالمللی محاسبه میشود که یکی از انگیزههای اصلی دولت برای ترویج استفاده از آنهاست. همچنین همه پیامرسانهای داخلی ایران از طریق یک زیرساخت مشترک به نام مرکز تبادل پیام به هم متصل هستند.
جمعبندی
مسیر پیامرسانها در ایران از یاهو مسنجر و نیمباز شروع شد، از دل رقابت با وایبر و لاین عبور کرد و در نهایت به نسل پیامرسانهای بومی مثل ایتا، بله و روبیکا رسید. هر کدام از این اپلیکیشنها بازتابی از یک دوره خاص در تجربه اینترنتی ایرانیها هستند. شما اولین پیامرسانی که استفاده کردید کدام بود؟ خوشحال میشویم خاطره یا تجربهتان از این اپلیکیشنها را در بخش نظرات با ما در میان بگذارید
